سنت نقد به وسیله کاریکاتورهای سیاسی هنگامی که بعد داخلی به خود می گیرد، اغلب از سوی سیاستمداران و دولتمردان قابل تحمل نیست و همواره نوعی سانسور را به آن تحمیل می کند. شاید اولین کاریکاتوری که طبق گفته های آقای بیل هویسون در کتاب (Cartoon) مشمول سانسور و توقیف شد، در مورد اصلاح گر مذهبی آلمانی، مارتین لوتر، در قرن شانزدهم بود. در این کاریکاتور، لوتر را به شکل سر شیپوری کشیده اند که به وسیله شیطان نواخته می شود. در میانه قرن نوزدهم، کاریکاتور شارل فیلیپون از چهره لویی فیلیپ به شکل یک گلابی که در فرهنگ فرانسه سمبل آدم احمق است. نیز طعم سانسور و توقیف را چشید. هچنین در حدود سال 1820، کاریکاتور جرج کروئیکشانک علیه پرنس ریجنت، خانواده سلطنتی را بر آن داشت تا به او پیشنهاد 100 پوند رشوه را دهند تا اعلیحضرت را در شرایط و موقعیت غیراخلاقی نکشد. او رشوه را نگرفت، ولی کارش تا مدتها توقیف بود. موریس سینه، کاریکاتوریست فرانسوی، چندی پیش در مصاحبه ای با تلویزیون TF1 اعلام کرد که اغلب کاریکاتورهایش در زمان بحران بین فرانسه و الجزایر سانسور می شد و وی امکان ارائه شان را نداشته است.
به هر ترتیب، آثار کاریکاتوریست هایی که در عرصه سیاسی فعالیت دارند، در غالب کشورها یا اصلا امکان ارائه ندارند یا محدود به حیطه های کاملا تعریف شده است. در آمریکا، این نوع سانسور به گونه ای غیرمستقیم بدون اینکه توجه عامه را جلب کند، از طریق سندیکاها اعمال می شود. زیرا غالب کاریکاتوریست ها امکان ارتباط مستقیم با نشریات پرتیراژ را ندارند و همکاری آنها با این نشریات تنها از طریق سندیکاها ممکن است و سندیکاها هستند که به کاریکاتوریست ها جهت و مسیر می دهند و با قبول یا عدم قبول کارها در واقع حاکم بر جریانات سیاسی روز هستند. در عین حال، نوع نگاه غالب مطبوعات به ظاهر موجه و بیطرف در آمریکا نشان داده است که آنها تنها در ظاهر بیطرفند ولی در باطن دقیقا متناسب با اهداف سیاسی از پیش تعیین شده کارگزارانشان عمل کرده و می کنند.
برگردیم به ادامه مبحث کاریکاتور سیاسی، کاریکاتور سیاسی نیاز به عکس العمل سریع کاریکاتوریست نسبت به وقایع روز دارد. بنابراین، تقریبا در اکثر موارد کاریکاتوریست های سیاسی کسانی اند که دارای شغلی ثابت در روزنامه یا مجله اند. آثار چنین کاریکاتوریست هایی یا دارای مکانی مشخص در صفحات داخلی روزنامه و مجلات است و یا ستونی را با عنوانی خاص در صفحه اول اشغال می کند. در نشریات پرتیراژ دنیا، اغلب در صفحات اول از طرحهای کاریکاتوریست ها استفاده می شود. کار کاریکاتوریست در اینجا این است که نسبت به مسائل سیاسی عکس العملی ویژه نشان دهد، یعنی بین خبرهای بسیار بتواند با تیزبینی ایده ای را که بتواند اهداف نشریه را تامین کند، انتخاب کرده، با اجرای چند طرح اولیه سردبیر نشریه را وادار به پذیرفتن یکی از طرحها نماید و سرانجام طرح کاملی را در مدت زمانی کوتاه به وجود آورد.
کاریکاتوریستهایی که کارهایشان در صفحه اول چاپ می شود، دارای شان و امتیازی ویژه در میان مردم اند. کسی مانند پلانتوی فرانسوی تقریبا کارش هر روز در روی جلد نشریه لوموند چاپ می شود. او در بین مردم علاوه بر یک کاریکاتوریست صاحب نام، به عنوان یک رجل سیاسی و یک جامعه شناس مطرح است و در غیاب او نشریه موظف است علت غیبت، تاریخ مراجعت و مسائل حاشیه ای آن را برای علاقمندانش که کم نیز نیستند، مطرح کند. اغلب این تصاویر به دلیل مطرح کردن موضوعی خاص در عرصه مسائل سیاسی بر زیرنویس تکیه دارد. گاهی در این زمینه مشاورینی هنرمند کاریکاتوریست را برای ارائه هر چه بهتر اثرش یاری می دهند.
مسئله دیگر کاریکاتورهای سیاسی طبیعت تند و تهاجمی آنهاست. به نظر می رسد غالب قربانیان این طرح ها از کشیدن آنها ناراضی اند و بهشان بر می خورد، البته تعداد محدودی هم شادمان می شوند و ضد تبلیغ را برای خود نوعی تبلیغ به شمار می آورند. روس تامپسون می گوید: "هر کاریکاتوریست سیاسی حرفه ای به واسطه تجربه طولانی اش می داند که هر گاه کاریکاتوری را از سیاستمداری در روزنامه چاپ کند، آن شخص چند ساعت پس از چاپ آن، به وی تلفن خواهند زد و تقاضای خرید نسخه اصلی کاریکاتور به قیمت بالا و مذاکره برای ادامه روند کاری او در آینده خواهد کرد...!"
مسعود شجاعی طباطبایی
