ایران کارتون/ عباس قاضی زاهدی:
zahediam@yahoo.com
سرمای کانادا روی علی جهانشاهی تاثیر زیادی گذاشته و او را آرامتر از گذشته می نمایاند. این را از شنیده ها می گویم. هر چند، وقتی برای اولین بار و برای انجام مصاحبه او را دیدم، بر این شنیده ها یقین حاصل کردم. ساعتی را به گفتگو نشستیم. او از استخوان مرغ تا جان آدمیزاد حرف زد و من نوشتم.
علی جهانشاهی متولد 1344 تهران و فارغ التحصیل رشته طراحی صنعتی از دانشگاه تهران است.
وی جوایز متعددی را از جشنواره های معتبر بین المللی از آن خود کرده که از آن میان می توان به:
دیپلم افتخار و برگزیده اولین دوسالانه بین المللی کاریکاتور تهران، لوح تقدیر و نشان برنز نمایشگاه بین المللی ملانصرالدین ترکیه، دیپلم افتخار و نشان برنز نمایشگاه یومیوری شیمبون ژاپن، جایزه بین المللی نمایشگاه کاریکاتور آموریستیکا ایتالیا، لوح نقره نمایشگاه طنز بین المللی ایتالیا، دیپلم افتخار و برگزیده چهارمین دوسالانه کاریکاتور تهران اشاره نمود.
همچنین همکاری با مطبوعات، تدریس در خانه کاریکاتور و داوری جشنواره های مختلف کاریکاتور، در کارنامه هنری وی به چشم می خورد. چهار سال است که به کانادا مهاجرت کرده و از طریق طراحی نقشه ساختمان، امرار معاش می کند. ولی می گوید: «کاریکاتور در قلب من جای دارد!»
چرا کاریکاتور؟
این برمیگرده به شخصیت آدمها. هنر کاریکاتور یکی از شاخه های هنرهای تجسمی است که با اقبال زیادی مواجه است. زیرا هیچ کس از طنز روی گردان نیست. طنز می تونه در هر هنری تزریق بشه. اگر در تصویر تزریق بشه اون تصویر کاریکاتور می شه، اگر در فیلم تزریق بشه، اون فیلم کمدی می شه. همینطور در ادبیات و موسیقی. ولی به نظرم ناب ترین نوع طنز همون کاریکاتوره!
اولین اثری که از شما دیده شد؟
من با مسعود شجاعی، حسین نیرومند و احمد کفشچیان مقدم، هم دانشگاهی بودم. با این دوستان در تالار مولوی آشنا شدم. اونها در تدارک برپایی یک نمایشگاه گروهی کاریکاتور بودند. من هم به کاریکاتور خیلی علاقمند بودم ولی فعالیت مستمر نداشتم. این بود که از این دوستان خواهش کردم من هم توی نمایشگاهشون شرکت کنم. اونها هم جواب مثبت دادند و اولین کارم در این نمایشگاه در معرض دید عموم قرار گرفت.
در کارهاتون از چه کاریکاتوریست هایی تاثیر گرفتید؟
اگر شما نگاهی به مجموعه آثار من انداخته باشید متوجه تنوع فرم و تکنیک خواهید شد و این نشون میده که من تحت تاثیر خیلی ها بودم. هنوز هم با سعی و خطا دارم روشهای مختلف رو تجربه می کنم. خیلی از هنرمندان ایرانی بودند که من ازشون تاثیر گرفتم. همچنین به واسطه فعالیت های کیهان کاریکاتور با خیلی از هنرمندان خارجی هم آشنا شدم. مشکله که بخوام تفکیک کنم. ولی همیشه چند نفر شاخص بودند. مثل مسعود شجاعی، سمپه، موردیلو، استدمن، کامبیز درمبخش و خیلی از کسانی که بخاطر نمی آورم.
بهترین کاریکاتوریست ایرانی و خارجی؟
جوابی نمیشه براش پیدا کرد. زیرا مقوله واحدی نیست که بشه دنبال شخص خاصی گشت. کاریکاتور شاخه ها و تکنیک های مختلفی داره، با هنرمندانی با دیدگاه های مختلف. ذهنیت استدمن را نمیشه با بوسک مقایسه کرد. این دو نفر از دو زاویه مختلف به دنیای اطراف نگاه می کنند. با قریحه متفاوت!
بهترین کاریکاتوری که دیدید؟
بیشتر کارهای سمپه تو ذهن من مونده و همیشه اونها را مرور می کنم.
بهترین اثری که خلق کردید؟
هیچوقت بهترین کارم رو نکشیدم. بخاطر همین هم هست که دارم ادامه می دم!
در حال حاضر در کانادا مشغول چه کاری هستید؟
با توجه به نیاز بازار یک چرخشی کردم به مست رشته تحصیلی خودم (طراحی صنعتی). در یک دفتر معماری مشغول به کار نقشه کشی هستم.
ناراحت نیستید که در جایگاه اصلی تون که یک کاریکاتوریسته قرار ندارید؟
نهایت خوش شانسی هر شخصی است که با شغلی که با علایقش سازگاره در ارتباط باشه. این امکان برای من وجود نداشت. به همین دلیل سعی کردم برای گذراندن زندگی به شغل دیگه ای رو بیارم. ولی ارتباط قلبی و میل باطنی من به کاریکاتور از بین نرفت. فقط شکلش از حرفه ای به تفننی تغییر کرد.
وضعیت هنرمندان کارتونیست ایرانی در کانادا؟
وضعیت هنرمندان به طور کلی جدای از جامعه نیست و فضا اونها را وادار به تولید و واکنش می کنه. به دلیل اینکه در کانادا فضا و فرهنگ برای ما تغییر کرده، تا ارتباط مجدد شکل بگیره و یک نیاز از طرف جامعه احساس بشه، کمی طول می کشه. شاید اگر هنرمندان ایرانی در یک شهر متمرکز بودند این اتفاق زودتر می افتاد. هر چند از طریق اینترنت با هم در ارتباط هستیم ولی این ارتباط، جای حضور فیزیکی را نمی تونه بگیره. من امیدوارم فعالیت های ما روزی از آرشیو کامپیوتر بیرون بیاد. ما فقط منتظر فضایی هستیم برای عرضه!
توصیه تون به هنرمندانی که قصد مهاجرت دارند؟
مشخص ترین ابزار برای ایجاد رابطه، زبان است. هر شخصی با هر توانایی، باید این ابزار رو داشته باشه تا حداقل بتونه خودش رو به دیگران معرفی کنه. باید بتونه هدف رو شناسایی کنه. در هر شهری از هر کشوری از نظر فعالیت های هنری تفاوتهایی مشاهده می شه. که با یک تحقیق مناسب می شه از یک مهاجرت اشتباه جلوگیری کرد.
اصولا با مهاجرت موافقید؟ چون خیلی از هنرمندان جوان ما فکر می کنند با مهاجرت همه مشکلات حل می شود؟
اصولا مهاجرت یک جابجایی از سر میل و علاقه نیست. تا حدودی یک اجباره! و این بدان معنا نیست که با مهاجرت، شرایط به نحو مطلوبی عوض بشه. قطعا کاستی هایی وجود داره. برای کسی که فعالیت هنری پیشینه کارش است، با انجام مهاجرت و تغییر ریشه های فرهنگی، مشکلاتی بروز می کنه. شاید برای بعضی، بروز مشکلات اقتصادی باعث انجام مهاجرت بشه. و شاید مشکل هم تا حدی حل شود. ولی مشکلات جدیدی نیز بروز می کنه که در ایران اینقدر عدم وجود آنها برای ما عادی است که اصلا بدان توجهی نداشته ایم.
از شکل گیری گروه کاسنی بگید؟ و تاثیر آن بر آثار شما؟
گروه کاسنی برای من خیلی مفید بود. من زمانی عضو این گروه شدم که چیز زیادی از کاریکاتور نمی دونستم. فرصت بسیار مغتنمی بود که در این فضا قرار گرفتم و همیشه از اینکه عضو این گروه بودم احساس خوبی دارم. خیلی به من کمک کرد تا بتونم به عنوان یک کاریکاتوریست وارد عرصه بشم و در اصل، کار حرفه ای من از همین گروه شروع شد. طبعا گروهی که بتونه این تاثیرات را به اعضاءاش منتقل کنه، خیلی می تونه مثبت باشه. همچنین اگر گروهی تشکیل می شه باید یک اشتراک ذهنی و شکلی بین اعضاءاش وجود داشته باشه و به نوعی همگی هدفی واحد را دنبال کنند. در غیر این صورت فعالیت هنری به عنوان کارتونیست، می تونه به شکل فردی دنبال بشه.
جایگاه کاریکاتور ایران در دنیا؟
چند سالی است که از این فضا دور بودم. شاید قضاوت کامل و درستی نباشه. ولی به طول قطع می شه گفت که در طی 20-10 سال اخیر، کاریکاتور ایران رشد بسیار صعودی داشته که ماحصل آن چاپ نشریات معتبر، برپایی نمایشگاه های منظم بین المللی و ... می باشد. قطعا این اتفاقات مهم تاکنون در ایران سابقه نداشته است. اهمیت آن برای من زمانی بیشتر شد که در آمریکای شمالی، سطح فعالیت های فرهنگی و هنری در این ارتباط به شدت پایین تر از ایران است.
تعدادی از هنرمندان کارتونیست، شما رو به عنوان یک کارتونیست مولف می شناسن. نظرتون در این ارتباط چیه؟
خودم چنین اعتقادی ندارم. این حرف از سر تعارف یا شکسته نفسی نیست. شاید هنوز دارم تجربه می کنم. هنوز از قید تاثیر کاریکاتوریست های خوب خلاص نشدم. وقتی هنرمندی این مراحل رو پشت سر بگذاره و بتونه نوآوری کنه و پرکار، باشه می شه به اون آدم گفت هنرمند مولف. که من با اون مرحله، خیلی خیلی فاصله دارم.
شیوه سوژه یابی تون؟
خودم نمی تونم تحلیل کنم. هر سوژه ای به شکلی در ذهنم شکل می گیره. قطعا تمامی ایده هایی که به ذهن خطور می کنه کامل نیست. من ابتدا راجع به موضوع فکر می کنم. کوچکترین جرقه ها رو را روی کاغذ ثبت می کنم. عناصر رو جابجا می کنم و این کار رو اینقدر تکرار می کنم تا به شکل طنزآمیز و تعادل برسه.
از آقای شجاعی شنیدم که شما یک روز پس از صرف غذا، تکه ای از استخوان مرغ را برای استفاده در اثری برداشته اید؟
بله، تکه ای از استخوان ران مرغ بود. اون رو اسکن کردم و به جای یک مریض رنجور که دار فانی را وداع گفته قرار دادم.
تکنیک کاری تون؟
تکنیک کاری من در یک دوره ای بسیار متفاوت بود. با هر ابزاری کار می کردم. ولی بیشترین کارهایی که انجام دادم، روی اکولین متوقف شد. به دلیل شفافیت رنگها در اکولین، این قابلیت رو داشت که بتونم براحتی بارها و بارها رنگها رو روی هم قرار بدم تا به تونالیته موردنظر برسم. ولی این تنوع در تکنیک در مواردی، مانع از ارائه آثارم به شکل یک مجموعه واحد به صورت نمایشگاه یا کتاب می شد. برای ارائه آثار به شکل مجموعه، لازم بود که از نظر تکنیکی به فرم واحدی برسم. به همین دلیل در کارهای اخیرم سعی کردم که از پراکندگی پرهیز کنم و بیشتر از یک راپید سیاه روی زمینه سفید استفاده می کنم.
با توجه به سوابق شما آیا نکته آموزشی هست که برای شما باقی مونده باشه؟
مهمترین نکته ای که هیچوقت، هیچکس از اون بی نیاز نمی شه طراحی است. دلم می خواست که این فرصت رو داشتم که بازم می تونستم طراحی کنم.
ویژگیهای یک کاریکاتور خوب؟
مجموعه ای از فاکتورهای مختلف رو باید داشته باشه. طراحی خوب، ترکیب بندی مناسب، موضوع قابل فهم، نوع نگاه تیزبینانه و خلاقیت.
شباهت های ناگریز؟
چندی پیش از دوستی شنیدم که می گفت: کاریکاتور ایران دچار بن بست شده و به تکرار رسیده! من معتقدم کپی کردن برای افراد مبتدی که در مرحله آموزش قرار دارند بسیار موثر و حائز اهمیت است و می تونه بار آموزشی هم داشته باشه. برای تمرین در نوع تکنیک. اگر چه ممکن ا ست تحت تاثیر صاحب اثر باشیم. ولی پس از مدتی نوبت خودمون می رسه که باید چشمامون رو روی همه چیز ببندیم و شروع به خلق اثر بدیع کنیم. شرط رسیدن به ایده نو و خلاقانه، صادقانه فکر کردن راجع به خودمونه. نمی دونم چطور آدم می تونه راجع به خودش صادقانه فکر کنه! ولی تا این اتفاق نیفته هیچ ایده نو و خلاقانه ای به وجود نخواهد آمد. برای روشن شدن مطلب مثالی می زنم. به نظر من کارتونیست هایی که در رفتار اجتماعی انسانهای رُکی هستند، عمدتا آثارشون هم همینطوره! تا آدمهایی که با ایما و اشاره رفتار می کنند. اصولا صداقت در رفتار، در اثر هم متجلی می شه.
تا بحال به فکر برپایی نمایشگاهی در کانادا افتاده اید؟
به شکلی که در ایران رایجه، در اونجا مرسوم نیست. اساسا کاریکاتور در کانادا محدود می شه به مجلات کمیک که عمدتا محصولاتی وارداتی از آمریکا هستند و کاریکاتور مطبوعاتی!
کاریکاتور نمایشگاهی یا مطبوعاتی؟
در کاریکاتور نمایشگاهی ویژگیهای تصویری جذاب تر، معمولا از لحاظ تکنیکی پرکارتر و موضوعات ماندگارتر است. از طرفی کاریکاتور مطبوعاتی مخاطب بیشتری دارد. با مسائل روز در ارتباط است با کاربردهای مختلف. به طور کلی گرایش من به سمت کاریکاتور نمایشگاهی بیشتر است. چون جنبه های تصویری و زیبایی شناسی غنی تری دارد.
خانه کاریکاتور؟
خانه امید تمام علاقمندان به کاریکاتور، خصوصا نسل جوان!
سایت ایران کارتون؟
غنی ترین سایت کارتون که تا به حال دیده ام.
دوسالانه کاریکاتور تهران؟
دوسالانه ها فرصت مغتنمی است برای دیدن کارهای خوب و زیاد. کارتونیست های بزرگ دنیا در این اتفاق حضور فعال دارند. در دوسالانه ها، تبادل فکر و سلیقه صورت می گیرد. جوایزی هم که رد و بدل میشه می تونه برای جوون تر ها یک انگیزه برای حرکت باشه. هر چند که جنبه های دیگر برپایی دوسالانه خیلی باارزش تر از جوایز هستند. درسته که آثار انتخابی با دقت و وسواس انتخاب می شه. ولی حقیقتا نمی تونه معیار حقیقی و واقعی ارزش اثر باشه.
علی جهانشاهی در یک جمله؟
خیال پرداز!
چطور می شه علی جهانشاهی شد؟
با خیال پردازی!
کدام بخش از زندگی تون شبیه کاریکاتوره؟
مهاجرت!
تفریح؟
دو روز آخر هفته می شینم پشت کامپیوترم و کار می کنم.
یک کاریکاتوریست چقدر باید طناز باشه؟
خیلی ارتباطی نداره!. خیلی ها هستند که روحیه طنز قوی دارند با آثار ضعیف و بالعکس!
بزرگترین آرزو در عرصه کاریکاتور؟
داشتن یک روزنامه که در تمامی صفحات آن، کاریکاتور چاپ بشه و تعطیل هم نشه!
دوست دارید آخرین کارتون با چه موضوعی باشه؟
موضوع خاصی توی ذهنم نیست.
توصیه تون به جوانهایی که در عرصه کاریکاتور فعالیت می کنند؟
توصیه اول و آخرم طراحی کردنه!
سئوالی هست که دوست داشتید ازتون می پرسیدم و نپرسیدم؟
نه، راجع به تمام موضوعاتی که دوست داشتم صحبت کردم.
حرف آخر؟
خیلی خوشحالم از اینکه برای مدتی به ایران اومدم و از دیدن تک تک دوستانم لذت بردم و انرژی گرفتم. قطعا این انرژی ها در آثار بعدی ام منعکس خواهد شد.
